مهندس گلبدین حکمتیار
رهبر حزب اسلامی افغانستان، شخصیت جهادی، سیاسی و اندیشمند اسلامی
مقدمه
مهندس گلبدین حکمتیار از برجستهترین شخصیتهای سیاسی، فکری و جهادی افغانستان در تاریخ معاصر کشور به شمار میرود. بیش از پنج دهه حضور فعال در عرصههای فکری، فرهنگی، سیاسی و جهادی، وی را به یکی از تأثیرگذارترین چهرههای افغانستان تبدیل کرده است.
نام مهندس حکمتیار با نهضت اسلامی افغانستان، مبارزات فکری در پوهنتون کابل، مقاومت در برابر اشغال شوروی، رهبری حزب اسلامی افغانستان، تلاش برای حفظ استقلال کشور و تألیف آثار ارزشمند اسلامی پیوند خورده است.
زندگينامه
مهندس گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) در افغانستان متولد شد. وی پس از طی مراحل ابتدایی و متوسطه تحصیلات خود را ادامه داد و وارد پوهنتون کابل گردید.
از همان سالهای جوانی علاقه فراوانی به مطالعات اسلامی، مسائل سیاسی، تحولات جهان اسلام و سرنوشت کشورهای مسلمان داشت. روحیه علمی، مطالعات گسترده و توانایی تحلیل مسائل سیاسی باعث شد که در میان جوانان پوهنتون به شخصیتی شناخته شده تبدیل شود.
نهضت جوانان مسلمان و مبارزات فکری در پوهنتون کابل
یکی از مهمترين فصلهای زندگی مهندس حکمتیار به دوران فعالیت وی در پوهنتون کابل باز می گردد.
در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی، پوهنتون کابل به مرکز اصلی رقابتهای فکری و سیاسی تبدیل شده بود. جریانهای مارکسیستی، کمونیستی، ملی گرا و اسلامی هر یک در تلاش بودند تا دیدگاههای خود را در میان جوانان گسترش دهند.
در چنین فضایی، مهندس حکمتیار در کنار شماری از محصلين و اندیشمندان مسلمان در شکل گیری و گسترش نهضت جوانان مسلمان نقش فعال ایفا کرد.
وی از پیشگامان مبارزه فکری علیه اندیشههای کمونیستی و الحادی بود و از طریق مناظرات علمی، نشستهای فکری، سخنرانیها و انتشار نوشتههای مختلف، به دفاع از ارزشهای اسلامی پرداخت.
بسیاری از پژوهشگران تاریخ معاصر افغانستان معتقدند که فعالیتهای فکری نهضت جوانان مسلمان تأثیر عمیقی بر بیداری اسلامی در افغانستان بر جای گذاشت و زمینه شکل گیری جریانهای اسلامی گسترده در کشور را فراهم ساخت.
تأسیس حزب اسلامی افغانستان
در ادامه فعالیتهای فکری و سیاسی، مهندس حکمتیار حزب اسلامی افغانستان را بنیان گذاشت.
این حزب با هدف دفاع از ارزشهای اسلامی، استقلال افغانستان، عدالت اجتماعی و مشارکت مردم در تعیین سرنوشت کشور تشکیل شد و به یکی از بزرگترین و سازمان یافته ترین جریانهای سیاسی افغانستان تبدیل گردید.
حزب اسلامی توانست هزاران جوان، محصل، عالم دینی و شخصیت اجتماعی را جذب کند و در تحولات سیاسی افغانستان نقش مؤثری ایفا نماید.
دوران جهاد و مقاومت علیه اشغال شوروی
پس از اشغال افغانستان توسط اتحاد جماهیر شوروی، مهندس حکمتیار در صف نخست رهبران جهاد قرار گرفت.
حزب اسلامی به رهبری وی یکی از بزرگترین تشکیلات جهادی افغانستان بود که در سراسر کشور علیه اشغال مبارزه می کرد.
در طول سالهای جهاد، وی بر سازماندهی مقاومت، تقویت روحیه مبارزه و حفظ استقلال افغانستان تأکید داشت. هزاران مجاهد تحت پرچم حزب اسلامی در دفاع از آزادی و استقلال کشور فعالیت کردند.
پیروزی جهاد افغانستان و خروج نیروهای شوروی از کشور از مهمترين رویدادهای تاریخ معاصر افغانستان به شمار میرود که مجاهدین افغانستان در تحقق آن نقش تعیین کننده داشتند.
فعالیتهای سیاسی و ملی
پس از پایان اشغال شوروی، مهندس حکمتیار همچنان یکی از شخصیت های محوری سیاست افغانستان باقی ماند.
وی در مقاطع مختلف درباره ساختار نظام سیاسی، وحدت ملی، عدالت اجتماعی، استقلال کشور، اصلاحات اداری و مبارزه با فساد دیدگاههای خود را مطرح کرده است.
او همواره تأکید کرده است که آینده افغانستان باید توسط خود افغانها تعیین شود و هیچ قدرت خارجی نباید در سرنوشت ملت افغانستان مداخله کند.
صدارت دولت اسلامی افغانستان
پس از پیروزی جهاد مردم افغانستان و تشکیل دولت اسلامی، مهندس گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۷۲ خورشیدی (۱۹۹۳ میلادی) بر اساس توافقات سیاسی میان رهبران جهادی به مقام صدراعظمی دولت اسلامی افغانستان رسید.
در آن مقطع، افغانستان یکی از دشوارترین مراحل تاریخ خود را سپری میکرد و کشور با چالشهای گسترده سیاسی، امنیتی و اقتصادی مواجه بود. مهندس حکمتیار در مقام صدراعظم بر ضرورت ایجاد یک نظام اسلامی مبتنی بر ارزشهای دینی، تأمین امنیت، حفظ استقلال کشور و پایان دادن به اختلافات داخلی تأکید داشت.
وی در سال ۱۳۷۵ خورشیدی (۱۹۹۶ میلادی) نیز بار دیگر در چارچوب توافق میان رهبران جهادی مسئولیت صدارت دولت اسلامی افغانستان را بر عهده گرفت.
هواداران وی معتقداند که مهندس حکمتیار در دوران مسئولیت دولتی خود نیز همانند دوران جهاد، استقلال افغانستان، حاکمیت ملی، وحدت اسلامی و منافع مردم افغانستان را محور اصلی دیدگاهها و برنامههای خود قرار داده بود.
در کنار مسئولیتهای اجرایی، وی همچنان به فعالیتهای سیاسی، فکری و فرهنگی ادامه داد و تلاش نمود راهحل مشکلات افغانستان را در تفاهم ملی، عدالت، مشارکت سیاسی و استقلال کشور جستجو کند.
.
موضع در قبال حضور نیروهای خارجی
یکی از مواضع ثابت مهندس حکمتیار در دو دهه اخیر مخالفت با حضور نظامی نیروهای خارجی و ناتو در افغانستان بوده است.
به باور وی، حضور نظامی خارجی نه تنها موجب پایان جنگ نشد، بلکه زمینه تداوم ناامنی، گسترش فساد، افزایش بیاعتمادی میان کشورهای منطقه و استمرار بحران افغانستان را فراهم ساخت.
وی بارها تأکید کرده بود که مشکلات افغانستان راهحل نظامی ندارد و تنها از طریق گفت وگوی بینالافغانی، استقلال ملی و توافق سیاسی میان افغانها قابل حل است.
از دیدگاه وی، تحولات پس از بیست سال حضور نظامی ایالات متحده نشان داد که راه حل پایدار بحران افغانستان در اراده مردم افغانستان و تفاهم داخلی نهفته است.
توافق صلح و بازگشت به فعالیت سیاسی
امضای توافق صلح میان حزب اسلامی و دولت افغانستان از مهمترين رویدادهای سیاسی سالهای اخیر بود.
این توافق زمینه بازگشت رسمی حزب اسلامی به فعالیتهای سیاسی علنی را فراهم کرد و از سوی بسیاری از ناظران به عنوان گامی مهم در جهت حل اختلافات از طریق گفت وگو و تفاهم سیاسی ارزیابی شد.
دیدگاههای سیاسی و فکری
اندیشه سیاسی مهندس حکمتیار بر چند اصل اساسی استوار است:
حاکمیت ارزشهای اسلامی
وی معتقد است اسلام کاملترین نظام هدایت برای فرد و جامعه است و میتواند زمینه عدالت، پیشرفت و ثبات را فراهم سازد.
استقلال ملی
حفظ استقلال افغانستان و جلوگیری از هرگونه سلطه خارجی همواره از مهمترین محورهای دیدگاه سیاسی وی بوده است.
وحدت ملی
او بر همبستگی میان اقوام و اقشار مختلف جامعه تأکید داشته و وحدت ملی را شرط اساسی پیشرفت کشور میداند.
عدالت اجتماعی
مبارزه با فساد، تأمین عدالت و فراهم ساختن فرصتهای برابر برای همه شهروندان از اصول مهم مورد تأکید وی است.
نقش جوانان
مهندس حکمتیار همواره جوانان را سرمایه اصلی کشور دانسته و بر آموزش، آگاهی و تربیت نسل آینده تأکید کرده است.
آثار علمی و تألیفات
در کنار فعالیتهای سیاسی و جهادی، مهندس حکمتیار از نویسندگان و اندیشمندان پرکار افغانستان نیز به شمار میرود.
آثار متعددی از وی در زمینه تفسیر قرآن کریم، حدیث، اندیشه اسلامی، فرهنگ و سیاست منتشر شده است.
د قرآن پلوشې
«د قرآن پلوشې» از مهمترین آثار تفسیری مهندس حکمتیار محسوب میشود.
این مجموعه حاصل سالها تدبر و پژوهش در قرآن کریم بوده و در آن تلاش شده است مفاهیم، پیامها و آموزههای قرآن به زبان روان و قابل فهم برای نسل معاصر ارائه گردد.
این اثر در میان آثار قرآنی معاصر به زبان پشتو جایگاه ویژهای داشته و مورد استقبال گسترده علاقهمندان علوم قرآنی قرار گرفته است.
حکمة الباري
«حکمة الباري» از برجستهترین آثار حدیثی مهندس حکمتیار است.
این مجموعه شرحی بر صحیح بخاری بوده و در آن مفاهیم احادیث نبوی، ابعاد تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و فقهی احادیث مورد بررسی قرار گرفته است.
بسیاری از پژوهشگران علوم اسلامی این اثر را از مهمترین تألیفات معاصر در زمینه شرح صحیح بخاری به زبان پشتو میدانند.
ویژگیهای شخصیتی
هواداران و همراهان مهندس حکمتیار ویژگیهای زیر را از برجستهترین خصوصیات وی میدانند:
سخنان ماندگار
برخی از مفاهیم و محورهای اصلی که در آثار و سخنان مهندس حکمتیار بارها مورد تأکید قرار گرفتهاند عبارتاند از:
استقلال بزرگترین سرمایه هر ملت است.
عزت ملتها در حفظ هویت و استقلال آنان نهفته است.
آینده افغانستان را علم، ایمان و آگاهی نسل جوان میسازد.
وحدت ملی شرط اساسی ثبات و پیشرفت کشور است.
مشکلات افغانستان باید به دست خود افغانها حل شود.
جمعبندی
مهندس گلبدین حکمتیار از چهرههای اثرگذار تاریخ معاصر افغانستان است که در عرصههای فکری، فرهنگی، سیاسی و جهادی حضور فعال داشته است. نقش وی در نهضت جوانان مسلمان، مبارزات فکری علیه کمونیسم، رهبری حزب اسلامی افغانستان، مشارکت در جهاد مردم افغانستان، تألیف آثار مهمی چون «د قرآن پلوشې» و «حکمة الباري» و تأکید بر استقلال و حاکمیت ملی، از مهمترین ابعاد کارنامه او به شمار میرود.
امروز نیز نام او به عنوان یکی از شناختهشدهترین رهبران سیاسی و اندیشمندان اسلامی افغانستان در حافظه تاریخی ملت افغانستان جایگاه ویژهای دارد و آثار، اندیشهها و فعالیتهای وی همچنان مورد توجه پژوهشگران، سیاستمداران و نسل جوان قرار دارد.
برای نسخه نهایی وبسایت، میتوان این متن را به ۵ تا ۱۰ صفحه گسترش داد و بخشهای «خاطرات دوران جهاد»، «گفتوگوها و مصاحبهها»، «آرشیو تصاویر تاریخی»، «آثار کامل»، «نامهها و بیانیهها» و «دیدگاه شخصیتهای داخلی و خارجی درباره مهندس حکمتیار» را نیز به آن افزود.
